काही वेळा मनात खूप विचार असतात. कामाची धावपळ, जबाबदाऱ्या, भविष्याची चिंता आणि रोजच्या आयुष्यातील अनेक गोष्टी मन व्यापून टाकतात. अशा वेळी काही क्षण शांत बसून आपल्या लाडक्या गणरायाचे स्मरण केले, तर मनाला एक वेगळीच शांतता मिळते. “गणपती बाप्पा मोरया” हा साधा उच्चारही आपल्या मनात श्रद्धेची आणि सकारात्मकतेची भावना जागवतो.
भगवान श्री गणेश हे आपल्या परंपरेत प्रथमपूज्य आणि बुद्धी-विवेकाचे प्रतीक मानले जातात. कोणतेही शुभ कार्य सुरू करण्यापूर्वी गणेशाचे स्मरण करण्याची प्रथा याच श्रद्धेतून आली आहे. श्री गणेशाला समर्पित असलेल्या अनेक स्तोत्रांपैकी श्री गणेश अष्टकम हे एक सुंदर संस्कृत स्तोत्र आहे. ‘अष्टकम’ म्हणजे आठ श्लोकांचा समूह. या आठ श्लोकांमधून श्री गणेशाचे व्यापक आणि दैवी स्वरूप सुंदर पद्धतीने मांडले आहे.
श्री गणेश अष्टकम म्हणजे काय?
श्री गणेश अष्टकम हे भगवान गणेशाला समर्पित आठ संस्कृत श्लोकांचे स्तोत्र आहे. या स्तोत्रामध्ये गणेशाचे स्वरूप केवळ एका देवतेच्या रूपात न पाहता, संपूर्ण सृष्टीमागील दैवी शक्ती म्हणून मांडलेले दिसते. श्री गणेश पुराणाशी या स्तोत्राचा संबंध सांगितला जातो.हे स्तोत्र वाचताना त्यातील संस्कृत शब्दांचा अर्थ समजून घेतला, तर त्याची अनुभूती अधिक सुंदर होते. म्हणून खाली प्रत्येक श्लोकासोबत त्याचा सोपा मराठी भावार्थ दिला आहे.
॥ अथ श्री गणेशाष्टकम् ॥
सर्वे ऊचुः।
यतोऽनन्तशक्तेरनन्ताश्च जीवा
यतो निर्गुणादप्रमेया गुणास्ते।
यतो भाति सर्वं त्रिधा भेदभिन्नं
सदा तं गणेशं नमामो भजामः॥ १॥
या पहिल्या श्लोकात श्री गणेशांच्या अनंत स्वरूपाला वंदन केले आहे. या संपूर्ण विश्वात दिसणारे असंख्य जीव, विविध गुण आणि सृष्टीची अनेक रूपे ज्या परमशक्तीशी जोडलेली आहेत, त्या गणेशाला आपण नमस्कार करतो, अशी यामागची भावना आहे. हा श्लोक म्हणताना मनात एक विचार येतो—आपण या विशाल विश्वाचा एक छोटासा भाग आहोत आणि आपल्या पलीकडेही एक मोठी शक्ती आहे. त्या शक्तीसमोर नम्र होणे, हाच या श्लोकाचा सुंदर संदेश आहे.
यतश्चाविरासीज्जगत्सर्वमेतत्
तथाऽब्जासनो विश्वगो विश्वगोप्ता।
तथेन्द्रादयो देवसङ्घा मनुष्याः
सदा तं गणेशं नमामो भजामः॥ २॥
या श्लोकात संपूर्ण सृष्टीच्या उत्पत्तीचा विचार केला आहे. ब्रह्मदेव, विष्णू, इंद्र आणि मानव यांच्यासह या विश्वातील विविध रूपे एका व्यापक दैवी शक्तीशी जोडलेली आहेत, अशी भावना येथे व्यक्त होते. त्यामुळे गणरायाचे स्मरण करताना केवळ आपल्या इच्छा मनात ठेवण्यापेक्षा संपूर्ण सृष्टीबद्दल कृतज्ञता ठेवण्याची जाणीवही या श्लोकातून होते.
यतो वह्निभानू भवो भूर्जलं च
यतः सागराश्चन्द्रमा व्योम वायुः।
यतः स्थावरा जङ्गमा वृक्षसङ्घा
सदा तं गणेशं नमामो भजामः॥ ३॥
अग्नी, सूर्य, पृथ्वी, जल, समुद्र, चंद्र, आकाश, वायू तसेच स्थिर आणि चल अशी संपूर्ण सृष्टी—या सर्वांचा उल्लेख या श्लोकात येतो. निसर्गाकडे पाहताना त्यामध्ये दैवी अस्तित्वाची जाणीव ठेवावी, असा सुंदर आध्यात्मिक विचार यातून समोर येतो. गणेशाचे स्मरण म्हणजे केवळ मंदिरातील पूजा नव्हे; आपल्या सभोवतालच्या निसर्गाबद्दल आदर आणि कृतज्ञता ठेवणेही त्याच भावनेचा एक भाग आहे.
यतो दानवाः किन्नरा यक्षसङ्घा
यतश्चारणा वारणाः श्वापदाश्च।
यतः पक्षिकीटा यतो वीरूधश्च
सदा तं गणेशं नमामो भजामः॥ ४॥
या श्लोकामध्ये विविध प्रकारच्या जीवसृष्टीचा उल्लेख केला आहे. देव, मानव, प्राणी, पक्षी, कीटक आणि वनस्पती—सृष्टीतील प्रत्येक रूपामध्ये एक व्यापक शक्ती कार्यरत आहे, अशी भावना यातून व्यक्त होते. हा विचार मनाला विस्तार देतो. आपले जग फक्त आपल्या आसपासच्या माणसांपुरते मर्यादित नसून निसर्गातील प्रत्येक जीवाशी जोडलेले आहे, याची जाणीव करून देतो.
यतो बुद्धिरज्ञाननाशो मुमुक्षोर्यतः
सम्पदो भक्तसन्तोषिकाः स्युः।
यतो विघ्ननाशो यतः कार्यसिद्धिः
सदा तं गणेशं नमामो भजामः॥ ५॥
हा श्लोक श्री गणेशांच्या बुद्धी आणि विवेकाच्या स्वरूपाची आठवण करून देतो. अज्ञान दूर होऊन योग्य विचार करण्याची शक्ती मिळावी, जीवनातील अडथळ्यांना सामोरे जाण्याचे धैर्य मिळावे आणि आपल्या प्रयत्नांना योग्य दिशा मिळावी, अशी भक्ताची भावना यात दिसते. म्हणूनच गणपतीला बुद्धी आणि विवेकाशी जोडले जाते. या श्लोकाचा अर्थ समजून घेताना एक गोष्ट लक्षात येते—अडचणी दूर करण्याइतकेच त्या अडचणींमध्ये योग्य निर्णय घेण्याची बुद्धी मिळणेही महत्त्वाचे आहे.
यतः पुत्रसम्पद्यतो वाञ्छितार्थो
यतोऽभक्तविघ्नास्तथाऽनेकरूपाः।
यतः शोकमोहौ यतः काम एव
सदा तं गणेशं नमामो भजामः॥ ६॥
या श्लोकात मानवी जीवनातील इच्छा, शोक, मोह आणि विविध अनुभवांचा संदर्भ येतो. मनुष्याच्या आयुष्यात सुख-दुःख, अपेक्षा आणि अनेक प्रकारच्या भावना येत असतात. अशा वेळी गणेशाचे स्मरण करून मन स्थिर ठेवण्याची आणि आपल्या जीवनाकडे अधिक शांतपणे पाहण्याची भावना या श्लोकातून घेता येते.
यतोऽनन्तशक्तिः स शेषो बभूव
धराधारणेऽनेकरूपे च शक्तः।
यतोऽनेकधा स्वर्गलोका हि नाना
सदा तं गणेशं नमामो भजामः॥ ७॥
या श्लोकात अनंत शक्तीचे आणि विश्वाच्या व्यापक स्वरूपाचे वर्णन केले आहे. सृष्टी किती विशाल आहे आणि तिच्यामागील शक्ती किती व्यापक असू शकते, याची जाणीव हा श्लोक करून देतो. मनुष्य म्हणून आपले ज्ञान मर्यादित आहे; म्हणूनच त्या विशाल शक्तीसमोर नम्रता ठेवणे ही भक्तीची सुंदर बाजू आहे.
यतो वेदवाचो विकुण्ठा मनोभिः
सदा नेति नेतीति यत्ता गृणन्ति।
परब्रह्मरूपं चिदानन्दभूतं
सदा तं गणेशं नमामो भजामः॥ ८॥
शेवटचा श्लोक अत्यंत गहन भाव व्यक्त करतो. ज्या परमस्वरूपाचे पूर्ण वर्णन शब्दांनी करता येत नाही आणि ज्याचा शोध घेताना मनालाही मर्यादा येतात, त्या परब्रह्मस्वरूप गणेशाला वंदन केले आहे. “नेति, नेति” म्हणजे ‘हेही नाही, तेही नाही’—अशा प्रकारे शब्दांच्या पलीकडील त्या परमसत्याचा शोध घेण्याची भावना येथे दिसते.आठही श्लोक एकत्र वाचले की गणेशाचे स्वरूप केवळ विघ्नहर्ता म्हणूनच नव्हे, तर बुद्धी, सृष्टी, निसर्ग, शक्ती आणि व्यापक चैतन्याशी जोडलेले स्वरूप म्हणून समोर येते.
गणेश अष्टकम म्हणताना मनात काय ठेवावे?
गणेश अष्टकमचा पाठ करताना प्रत्येक शब्दाचा अर्थ समजून घेण्याचा प्रयत्न केला तर पठण अधिक अर्थपूर्ण वाटते. सकाळी देवपूजेच्या वेळी, संध्याकाळी किंवा आपल्या सोयीच्या शांत वेळेत हे स्तोत्र म्हणता येते. बुधवार, संकष्टी चतुर्थी किंवा गणेश चतुर्थी यांसारख्या प्रसंगी अनेक भक्त विशेष भक्तिभावाने गणेशाचे स्मरण करतात.
मात्र पठण करताना मोठ्या अपेक्षा ठेवण्यापेक्षा काही क्षण मन शांत करून गणरायाचे स्मरण करणे अधिक सुंदर आहे. आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनाप्रमाणे घडेलच असे नाही; पण परिस्थितीकडे शांतपणे पाहण्याची बुद्धी, योग्य निर्णय घेण्याचा विवेक आणि प्रयत्न करत राहण्याची शक्ती मिळावी, अशी प्रार्थना नक्कीच करता येते.
गणेश अष्टकमचे महत्त्व
श्री गणेश अष्टकमचे महत्त्व केवळ त्याच्या पठणात नाही, तर त्यामध्ये व्यक्त झालेल्या विचारांमध्येही आहे. या स्तोत्रातून सृष्टीच्या व्यापकतेची, बुद्धीची, विवेकाची आणि दैवी शक्तीची जाणीव होते. भक्तिभावाने केलेले पठण मनाला काही क्षण एकाग्र करण्यासाठी आणि रोजच्या धावपळीत स्वतःकडे पाहण्यासाठी एक सुंदर निमित्त ठरू शकते.
गणरायासमोर बसताना आपल्याला नेहमी मोठ्या शब्दांची गरज नसते. कधी कधी मनापासून केलेला एक साधा नमस्कारही पुरेसा वाटतो.
“हे गणराया, आमच्या विचारांना योग्य दिशा द्या.
चांगले आणि योग्य करण्याची बुद्धी द्या.
अडचणी आल्या तरी धैर्याने पुढे जाण्याची शक्ती द्या.
आणि मनात सदैव श्रद्धा, शांतता आणि सद्भावना राहू द्या.”
अशी साधी प्रार्थना करून गणेश अष्टकमचे पठण पूर्ण करता येते.
शेवटची एक छोटी भावना…
गणेश अष्टकम वाचून पूर्ण केल्यानंतर काही क्षण डोळे मिटून शांत बसा. मनात आपल्या गणरायाचे स्मरण करा. कोणतीही मोठी मागणी न करता फक्त एवढेच म्हणा—
“गणपती बाप्पा, माझ्या आयुष्याला योग्य दिशा द्या.”
कदाचित त्या काही शांत क्षणांमध्येच या स्तोत्राचा खरा आनंद जाणवेल.